همایش آروین البرز SEPJR 2 2 2025 11 02 The evolution and ideological and social functions of the Iranian education system from the Qajar period to the present day based on the theories of Bourdieu, Althusser, and Gramsci. تحول و کارکردهای ایدئولوژیک و اجتماعی نظام آموزش و پرورش ایران از دوره قاجار تا امروز بر پایه نظریات بوردیو، آلتوسر و گرامشی 161 176 10.22051/jera.2021.31891.2698 FA محسن دکتری پژوهشگری علوم اجتماعی دانشگاه تهران فاطمه کارشناس ارشد روانشناسی عمومی دانشگاه تهران 2025 10 25 The Iranian education system has undergone fundamental structural and conceptual changes from the Qajar period to the contemporary era. This research, with a sociological and analytical approach, attempts to examine the ideological and social functions of the Iranian education system, relying on the theories of Bourdieu, Althusser, and Gramsci. According to Bourdieu's view, education acts as a tool for cultural and class reproduction, and cultural capital plays a fundamental role in it. Althusser introduces the education system as one of the ideological apparatuses of the state that helps to maintain the political order and reproduce the ruling ideology. Gramsci also considers education as an arena for hegemonic struggle and the formation of critical consciousness. Historical research shows that education in Iran began in the Qajar era with the aim of modernizing and legitimizing the state, in the Pahlavi era it served political power by focusing on state-building and development, and after the Islamic Revolution it became more and more ideological. However, in contemporary times, the expansion of social awareness and cultural changes have provided the basis for redefining the role of education towards critical education and educational justice. نظام آموزش و پرورش ایران از دوره قاجار تا دوران معاصر، دستخوش تحولات بنیادین ساختاری و مفهومی بوده است. این پژوهش با رویکردی جامعه‌شناختی و تحلیلی، تلاش دارد کارکردهای ایدئولوژیک و اجتماعی نظام آموزشی ایران را با تکیه بر نظریات بوردیو، آلتوسر و گرامشی بررسی کند. بر اساس دیدگاه بوردیو، آموزش به مثابه ابزاری برای بازتولید فرهنگی و طبقاتی عمل می‌کند و سرمایه فرهنگی در آن نقشی اساسی دارد. آلتوسر نظام آموزشی را به عنوان یکی از دستگاه‌های ایدئولوژیک دولت معرفی می‌کند که به تداوم نظم سیاسی و بازتولید ایدئولوژی حاکم یاری می‌رساند. گرامشی نیز آموزش را عرصه‌ای برای مبارزه هژمونیک و شکل‌گیری آگاهی انتقادی می‌داند. بررسی تاریخی نشان می‌دهد که آموزش در ایران از دوران قاجار با هدف نوسازی و مشروعیت‌بخشی به دولت آغاز شد، در دوره پهلوی با تمرکز بر دولت‌سازی و توسعه در خدمت قدرت سیاسی قرار گرفت و پس از انقلاب اسلامی بیش از پیش کارکرد ایدئولوژیک یافت. با این حال، در دوران معاصر، گسترش آگاهی اجتماعی و تغییرات فرهنگی، زمینه بازتعریف نقش آموزش را در جهت تربیت انتقادی و عدالت آموزشی فراهم کرده است. /downloadfilepdf/662231